Ο θάνατος του Αλέξη Σταμάτη σε ηλικία 67 ετών βύθισε στη θλίψη τον κόσμο των γραμμάτων, αφήνοντας πίσω του ένα σημαντικό λογοτεχνικό έργο και μια ξεχωριστή πνευματική παρακαταθήκη. Μαζί με την πορεία του καταξιωμένου συγγραφέα, στο προσκήνιο επανέρχεται και η ιστορία μιας οικογένειας που σφράγισε τον ελληνικό πολιτισμό μέσα από διαφορετικές μορφές δημιουργίας. Πίσω από τον άνθρωπο που αφιέρωσε τη ζωή του στις λέξεις βρισκόταν ο πατέρας του, Κώστας Σταμάτης, ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες αρχιτέκτονες του 20ού αιώνα. Ένας δημιουργός που συνέδεσε το όνομά του με το εμβληματικό πρόγραμμα των ξενοδοχείων «Ξενία» και συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της σύγχρονης τουριστικής ταυτότητας της Ελλάδας.
Ο άνθρωπος που συνέδεσε την αρχιτεκτονική με τη σύγχρονη Ελλάδα
Γεννημένος στην Αθήνα το 1926, ο Κώστας Σταμάτης αποφοίτησε από τη Σχολή Αρχιτεκτόνων του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου το 1952, σε μια περίοδο που η Ελλάδα επιχειρούσε να ανασυγκροτηθεί μετά τον πόλεμο. Τα πρώτα του επαγγελματικά βήματα πραγματοποιήθηκαν στο ΙΚΑ και αργότερα στον Οργανισμό Εργατικής Κατοικίας, όπου συμμετείχε σε σημαντικές οικιστικές και κοινωνικές μελέτες.
Η καριέρα του, ωστόσο, άλλαξε οριστικά το 1958, όταν εντάχθηκε στον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού. Εκεί συμμετείχε στο φιλόδοξο πρόγραμμα των «Ξενία», ένα από τα σημαντικότερα αρχιτεκτονικά εγχειρήματα της μεταπολεμικής Ελλάδας, που στόχευε να παρουσιάσει τη χώρα ως έναν σύγχρονο και ποιοτικό τουριστικό προορισμό. Στο πλευρό του Άρη Κωνσταντινίδη και μιας ομάδας ταλαντούχων αρχιτεκτόνων, ο Κώστας Σταμάτης υπέγραψε έργα που μέχρι σήμερα θεωρούνται σημεία αναφοράς της ελληνικής μοντέρνας αρχιτεκτονικής. Τα Ξενία της Σάμου, της Χίου (Bella Vista), της Δράμας, αλλά και το Soleil στη Ρόδο, φέρουν τη δική του αρχιτεκτονική σφραγίδα.
Η φιλοσοφία του ήταν ξεκάθαρη: τα κτίρια δεν έπρεπε να επιβάλλονται στο φυσικό τοπίο, αλλά να ενσωματώνονται σε αυτό, αξιοποιώντας το φως, τις φυσικές γραμμές και τα τοπικά υλικά, δημιουργώντας μια αρμονική σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και το περιβάλλον.
Η αρχιτεκτονική ως μορφή πολιτισμού
Για τον Κώστα Σταμάτη η αρχιτεκτονική δεν ήταν απλώς τεχνική ή κατασκευή. Ήταν πολιτισμός. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η συνεργασία του με τον νεαρό τότε Αλέκο Φασιανό στο Ξενία της Σάμου, όπου ο σπουδαίος ζωγράφος δημιούργησε μια μεγάλη τοιχογραφία εμπνευσμένη από τη θάλασσα και τη ναυτική παράδοση της Ελλάδας.
Η πορεία του συνεχίστηκε δυναμικά και μετά την αποχώρησή του από τον ΕΟΤ το 1966. Μέσα από το ιδιωτικό του γραφείο ανέλαβε δεκάδες δημόσια και ιδιωτικά έργα, συμμετείχε στη μελέτη του Ωνασείου Καρδιοχειρουργικού Κέντρου και επεκτάθηκε επαγγελματικά στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, όπου απέσπασε σημαντικές διεθνείς διακρίσεις. Παρέμεινε ενεργός στους επιστημονικούς φορείς της αρχιτεκτονικής μέχρι τα τελευταία χρόνια της ζωής του, παρακολουθώντας διαρκώς τις εξελίξεις γύρω από τον σχεδιασμό και την εξέλιξη των ελληνικών πόλεων.
Μια οικογένεια που υπηρέτησε την τέχνη
Η προσωπική ζωή του Κώστα Σταμάτη συνδέθηκε επίσης με σπουδαία πρόσωπα του ελληνικού πολιτισμού. Πρώτη σύζυγός του ήταν η μεγάλη ηθοποιός Μπέτυ Αρβανίτη, με την οποία απέκτησαν τον Αλέξη Σταμάτη. Ο γιος τους ακολούθησε διαφορετική δημιουργική πορεία. Αντί για σχέδια και κτίρια, επέλεξε τις λέξεις, γράφοντας μυθιστορήματα, θεατρικά έργα και σενάρια που τον καθιέρωσαν ως μία από τις σημαντικές λογοτεχνικές φωνές της γενιάς του.
Αργότερα ο Κώστας Σταμάτης δημιούργησε νέα οικογένεια με τη Φαίη Σταμάτη, με την οποία απέκτησε μία κόρη, την Εύα, ενώ ιδιαίτερη θέση στο οικογενειακό περιβάλλον είχε και η σημαντική ποιήτρια Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, πρώτη εξαδέλφη του. Η αρχιτεκτονική, η λογοτεχνία, το θέατρο και η ποίηση συναντήθηκαν έτσι μέσα στην ίδια οικογένεια, δημιουργώντας μια σπάνια πολιτιστική παρακαταθήκη. Ο Κώστας Σταμάτης έφυγε από τη ζωή το 2020, αφήνοντας πίσω του έργα που εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο μελέτης και θαυμασμού. Σήμερα, μετά την απώλεια του Αλέξη Σταμάτη, η κοινή τους διαδρομή αποκτά ακόμη μεγαλύτερο συμβολισμό. Ο ένας σχεδίαζε χώρους που άντεξαν στον χρόνο. Ο άλλος έγραψε ιστορίες που ταξίδεψαν στις ψυχές των ανθρώπων. Δύο διαφορετικές δημιουργικές πορείες, ενωμένες από την ίδια ανάγκη να αφήσουν ένα αποτύπωμα που ξεπερνά τη διάρκεια μιας ζωής.